Kıvılcım.

Alan Turing bir deney önerir: Bir makine, yazılı bir sohbette insandan ayırt edilebilir mi? “Taklit oyunu”, bu felsefi soruyu sınanabilir somut bir teste dönüştürür.

Sorgulayıcı, ekranın ardındakini göremez; yalnızca yanıtlara bakar. Ancak dışarıdan sergilenen zekice bir davranış, makinenin gerçekten düşündüğünü tek başına kanıtlar mı?

1955 tarihli öneride “yapay zekâ” adı kullanılır. Bu çağrıyla hazırlanan Dartmouth Yaz Çalıştayı, 1956’da öncü araştırmacıları buluşturur.

Dil, öğrenme ve mantıksal problem çözme ortak bir araştırma çatısı altında ele alınır. Farklı bilim dalları, aynı büyük hedefin etrafında birleşir.

Frank Rosenblatt’ın 1958 tarihli Perceptron makalesi, örneklerden öğrenen erken modellerden birini açıklar. Sistem hata yaptıkça, girdilerin ağırlıkları adım adım güncellenir.

Ekranda hareket eden çizgi, modelin doğru karara ulaşma çabasını simgeler. Basit bir model uygun verileri tek çizgiyle ayırabilir; ancak her problem bu kadar kolay çözülemez.

Joseph Weizenbaum’un 1966 tarihli ELIZA programı, insan dilini taklit eden erken sohbet yazılımlarından biridir. Bir terapist rolüne bürünerek kullanıcının cümlelerinden yeni sorular türetir.

Yalnızca anahtar sözcükleri yakalayıp kalıplara yerleştirmek bile insanda derin bir empati hissi uyandırabilir. Ancak akıcı bir diyalog, makinenin söylenenleri gerçekten anladığını göstermez.

Abartılı vaatler dönemin yetersiz işlem gücüne ve veri kıtlığına çarpar. Beklentiler karşılanamayınca kaynakların kesildiği ve ilginin söndüğü “yapay zekâ kışları” başlar.

1980’lerde insan uzmanlığını binlerce kuralla kodlayan “uzman sistemler” sektöre yeniden umut verir. Ancak bu katı kuralların bakımı zorlaşır, beklenmedik durumlarda sistemler çöker ve yeni bir kış gelir.

IBM’in Deep Blue süper bilgisayarı, dünya satranç şampiyonu Garry Kasparov’u mağlup eder. Kuralları kesin olarak tanımlanmış bir alanda muazzam işlem gücü tarihi bir zafer kazanır.

Deep Blue saniyede 200 milyon hamle olasılığını hesaplayarak en avantajlı yolu seçer. Ancak bir oyunda usta olmak, genel bir insan zekâsına ve bilincine sahip olmak anlamına gelmez.

AlexNet, görsel tanıma yarışmasında derin yapay sinir ağlarının olağanüstü gücünü kanıtlar. Devasa veri setleri, güçlü grafik işlemciler (GPU) ve çok katmanlı ağlar bir araya gelir.

İlk katmanlar basit çizgileri yakalarken daha derin katmanlar şekilleri ve nesneleri tanır. Kurallar elle yazılmaz; model, pikseller arasındaki gizli örüntüleri doğrudan veriden öğrenir.

Google DeepMind’ın geliştirdiği AlphaGo, derin sinir ağlarını akıllı arama algoritmalarıyla birleştirerek Go ustası Lee Sedol’u 4–1 yener. Sezgi ve planlama aynı sistemde buluşur.

AlphaGo tahtadaki tüm olasılıkları tek tek saymak yerine, tıpkı insan ustalar gibi tahtadaki konuma ve stratejik dengeye odaklanır. Kendi kendine oynadığı milyonlarca maçtan çıkardığı özgün hamlelerle kazanır.

“Attention Is All You Need” makalesi, Transformer mimarisini tanıtır. Dikkat mekanizması, sözcükler arasındaki bağları ağırlıklandırarak bağlamın işlenmesine yardımcı olur.

“Kedi sütü içti çünkü o acıkmıştı.” Sahnedeki yazılmış örnek, “o” ile “kedi” arasındaki bağı gösterir. Bu iplikler gerçek bir modelin dikkat ağırlıkları değildir.

2022’de ChatGPT, üretken yapay zekâyı doğal bir sohbet arayüzüyle milyonlarca insana ulaştırır. Sistem, önceki sözcüklere bakarak bir sonraki en olası sözcük parçasını (token) tahmin eder ve yanıtı adım adım üretir.

2024’te GPT-4o gibi çok kipli (multimodal) modeller metin, ses ve görüntüyü aynı anda kavrayıp yanıt üretir. Üretim gücü olağanüstü artarken doğruluk, telif ve güvenilirlik soruları en ön sıraya yerleşir.

Eylül 2024’te OpenAI’ın o1 modelleri, yanıt vermeden önce adım adım akıl yürütür. Ocak 2025’te DeepSeek-R1, benzer bir yeteneği açık ağırlıklı bir modelle paylaşır: Model ara adımlarını yazar, sonucu kontrol eder ve hatasını düzeltebilir.

Ekim 2024’te Anthropic, Claude’un ekrana bakıp imleci hareket ettirerek, tıklayarak ve yazarak bilgisayar kullanabildiğini duyurur. Bu “ajan” yaklaşımı henüz deneyseldir ve hata yapabilir; yaptıklarının izlenmesi gerekir.